کشفیات نجوم، تا به امروز نشان می دهدکه کره زمین تنها سیاره ای است که در آن حیات وجود دارد و به تمام اشکال حیات که طی میلیون ها سال تکامل یافتهاند تنوع زیستی گفته می شود. تنوع زیستی در سطوح مختلف حیات و بخصوص سه سطح بوم سازگان (آبی و خاکی)، گونه (جانوران، گياهان، قارچ ها، آغازيان، باكتري ها) و ژن مطرح است. ایران کشوریست که از غنای بالایی تنوع زیستی ( هم در مقیاس بوم سازگان، هم در مقیاس گونه و هم در مقیاس ژن) برخوردار است، بهگونهای که در تقسیمبندیهای بینالمللی در زمره کشورهای دارای تنوع زیستی بالا به حساب میآید. بخشهایی از شمال، غرب و جنوب غربی ایران در محدوده نقاط داغ تنوع زیستی جهان قرار میگیرد (شکل 1). نقطه داغ تنوع زیستی، مناطق جغرافیای زیستی هستند که دارای بیشترین تراکم گونههای بومی و بیشترین تخریب زیستگاهی هستند. این نقاط داغ، 35 منطقه غنی از نظر زیستی با وسعتی برابر با 3/2 درصد سطح کره زمین را شامل میشوند. همین سطح کوچک نیمی از گونههای بومی گیاهی و تقریبا 43 درصد گونههای بومی پرندگان، پستانداران، خزندگان و دوزیستان را در خود جای داده است. یک منطقه بهعنوان نقطه داغ، باید الزاماً دارای حداقل 1500 گونه گیاه آوندی بومی و 30 درصد یا کمتر از پوشش طبیعی اولیه باشد (زند و همکاران 1399).
تنوع زیستی، اساس خدمات بوم سازگان است. خدمات بوم سازگانی(مواهب و مزایای مستقیم و غیر مستقیمی است که انسانها از طبیعت بدست میآورند و شامل غذا، پوشاک، خاک سالم، تصفیه آب، هوای پاک، ترسیب کربن، تثبیت خاک، تفریح، زیبایی شناسی، لذت بردن از مناظر، ارزشهای فرهنگی و غیره است. به طور کلی خدمات بوم سازگانی به 4 گروه خدمات پشتیبانی، تامینی، تنظیمی و زیباییشناسی/فرهنگی تقسیم میشوند.
زیباییشناسی/فرهنگی (مانند موارد معنوی و مذهبی، تفریحی و گردشگری طبیعی، موارد مربوط به زیبایی شناختی و الهام بخش، امور آموزشی، ایجاد حالات خاص و بستر برانگیختن احساسات و میراث فرهنگی)
اکوسیستم یا بوم سازگان به مجموعه محیط و موجودات زنده و عوامل غیرزنده درون آن گفته میشود. گیاهان، جانوران، حشرات، میکروارگانیسمها، سنگ و صخره، خاک، آب، هوا و انسان اجزای تشکیل دهنده بسیاری از بوم سازگانها هستند. بوم سازگانها در نگاه اول به دو گروه بوم سازگانهای طبیعی و بوم سازگانهای دستساز بشر تقسیم میشوند. بوم سازگانهای دستساز بشر مناطق طبیعی هستند که تحت مداخله انسان قرار گرفتهاند که از آن جمله میتوان به بوم سازگانهای کشاورزی، دریاچههای مصنوعی، پارکها، شهرکها و شهرها اشاره کرد. بوم سازگانهای طبیعی به دو گروه بوم سازگانهای آبی و خشکی تقسیم میشوند.
بوم سازگانهای آبی در پیکرهای از آب قرار گرفتهاند و به دو گروه بوم سازگانهای آب شیرین و دریایی تقسیم میشوند. زیستبوم آب شیرین دربرگیرنده رودخانهها، دریاچهها و تالابها هستند و بوم سازگانهای دریایی شامل اقیانوسها و تمامی اجزای آنها میشوند. بوم سازگانهای آب شیرین از اهمیت بسیار زیادی در زندگی بشر برخوردار هستند زیرا تامینکننده آب آشامیدنی، انرژی و حمل و نقل، فضای تفریحی و … هستند. بوم سازگانهای دریایی از تنوع زیستی بسیار بالایی برخوردار هستند. بوم سازگان های مهم آبی ایران عبارتند از:
در بعد بوم سازگانهای خشکی و براساس جدیدترین پیمایش صورت گرفته در سال 1399، مراتع با 3/83 میلیون هکتار بیشترین مساحت از عرصههای طبیعی کشور را دارا هستند و اراضی بیابانی با 06/29 میلیون هکتار)، اراضی زراعی و باغی با 3/28 میلیون هکتار و جنگلها با 07/15 میلیون هکتار (بدون اراضی جنگلی) در رتبههای بعدی قرار دارند ( جدول1).
همانطور که در جدول 1 ملاحظه می شود، مجموع سطح جنگل های جنگلهای انبوه (تاج پوشش بیش از 50 درصد)، نیمه انبوه (تاج پوشش بین 25 تا 50 درصد) و تنک (تاج پوشش بین 5 الی 25)، در سال 1383، حدود ۳ ۳/۱۳ میلیون هکتار و در سال 1399، ۷/۱۱هکتار میباشد. اختلاف سطح در این 16 سال چیزی حدود ۵۸/۱میلیون هکتار میباشد. آمار فوق حاکی از این است که در طی 16 سال، سالانه حدود 100 هزار هکتار و روزانه حدود 270 هکتار از سطح این جنگلها کاسته شده است. همچنین در این 16 سال، سالانه حدود 94 هزار هکتار، معادل روزی نزدیک به 260 هکتار از مراتع متراکم و نیمه متراکم و کم تراکم کشور نیز کاسته شده است. البته علی رغم کاهش اشاره شده در سطح جنگل ها، دربرنامه ششم توسعه کشور اقدام امیدوارکننده ای تحت عنوان طرح تنفس جنگل اجرا شد که تا حدود زیادی روند تخریب جنگل های هیرکانی را کند کرده است.
خوشبختانه تا پایان سال 1399، 86/11 درصد از مساحت کشور تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست قرار گرفته است که شامل 32 پارک ملی با وسعت 2080409 هکتار، 40 اثر ملی با وسعتی معادل 41022 هکتار، 54 پناهگاه حیات وحش با وسعتی معادل 6537442 هکتار و 183 منطقه حفاظت شده با سطحی معادل 10450830 هکتار میشوند. در مجموع 309 منطقه با سطحی برابر با 19 میلیون و یکصد هزار هکتار از مساحت کشور تحت نظارت سازمان محیط زیست قرار دارند. متوسط درصد این مناطق در دنیا معادل 14 درصد میباشد. در بهمن ماه سال 1399، 620000 هکتار در قالب 14 منطقه در 10 استان به این مناطق اضافه شد. همچنین، از سال 1392 2 میلیون و یکصد هزار هکتار به این مناطق اضافه شده است. بر اساس، مصوبه اجلاس کشورهای عضو کنوانسیون تنوع زیستی در سال 2010، مقرر شده بود تا سال 2020 سطح مناطق حفاظت شده در کشورها برای آبهای داخلی و خشکی 17% و برای مناطق ساحلی و دریایی 10 % باشد ( جدول 2).
تنوع گونه ای: فلات ايران به علت دارابودن اقليمهاي متفاوت، از لحاظ ارتفاع، پوشش گیاهی و نوع خاک، گیاهان وجانوران مختلفی را در خود جای داده است. منطقه شمال غرب کشور به واسطه تنوع گياهي و آب و هوايي و جغرافياي زيستي، موقعيت ممتازي را در حيطه منابع طبيعي ايران دارد. قرارگيري اين منطقه در محل تلاقي رويشگاه هاي عمده گياهي ايراني- توراني، قفقازي، هيركاني و تا حدودي مديترانه اي باعث شده است که این ناحیه از غناي گونه اي بالاي برخوردار باشد. تلاقى رشته كوه هاى البرز و زاگرس و قرار گرفتن مبدأ رشته كوه هاى مركزى ايران در اين خطه همراه با برخوردارى آن از تأثير چهار اقليم، تنوع و غناى زيادى را در ساختار گياهى و جانورى آن فراهم كرده است. تعداد گونه های شناسایی شده در ایران حدود 21/2 درصد از کل گونه های دنیاست. بیششترین درصد مربوط به پرندگان و کمترین درصد مربوط به دوزیستان است ( جدول 3)
.در حال حاضرچالش اصلی، توسعه فعالیتهای انسانی و انقراض لجام گسیخته گونهها در قرن اخیر است. بررسیهای دو دهه اخیر نشان میدهد که طی بیست سال اخیر تعداد گونههای در معرض تهدید، با شیبی فزاینده، رشد داشته است. بر اساس گزارش ماه می سال 2019 (IPBES)تا دهه های آینده یک میلیون گونه از موجودات کره زمین در معرض تهدید قرار می گیرند (جدول4). در ایران نیز وضعیت گونه های در معرض تهدید، خیلی روشن نیست، ولی آنچه مسلم است اگر از متوسط جهانی بدتر نباشد، بهتر نیست. آنچه مسلم است با از بین رفتن اجزای تنوع زیستی از قبیل گونهها و زیستگاهها، انعطافپذیری بوم سازگان کاهش مییابد و خدمات ارائه شده توسط آنها، مختل میگردد.
ایران مهد تنوع ژنتیکی بسیاری از گونه های گیاهی و جانوری در دنیا است و در کنار کشورهای با تنوع زیستی بالای (مگادایورس) دنیا در گروه کشورهای همفکر دارای تنوع زیستی بالا طبقهبندی شده است. کشورهای مگادایورس جهان عبارتند از: بولیوی، برزیل، چین، کلمبیا، کاستاریکا، کنگو، اکوادور، اتیوپی، گواتمالا، هند، اندونزی، جمهوری اسلامی ایران، کنیا، ماداگاسکار، مالزی، مکزیک، پرو، فیلیپین، آفریقای جنوبی و ونزوئلا (شکل 2).
واویلوف ایران را بعنوان یکی از مراکز اصلی تنوع گیاهان زارعی در جهان معرفی کرده و حداقل منشا 83 گونه زراعی و باغی اصلی را در ایران شناسایی کرده است. این گیاهان شامل 8 گونه اولیه کشاورزی است که برای اولین بار بوسیله بشر اهلی شدند. علاوه بر آن با توجه به اقلیم متنوع ایران اغلب گیاهان زراعی و باغی دنیا در ایران کشت و کار می شوند. همچنین در حال حاضر حداقل 6 توده گاو بومی، 3 تيپ گاوميش، 28 توده نژاد گوسفند، 12 توده نژاد بز، 10 نژاد اسب و 17 توده مرغ بومي و 6 نژاد شتر در ایران شناسایی شده است. در محیطهای آبی نیز تنوع وسیعی از آبزیان وجود دارند از جمله حدود 2077 گونه آبزیان درخلیج فارس و دریای عمان و دریای خزر شناسایی شده است که حداقل شامل 19 گونه اندمیک است. برای حفاظت از این تنوع وسیع در مقابل فرسایش ژنتیکی بیش از 90 مجموعه بزرگ در خارج از عرصههای طبیعی احداث گردیده است که در آنها مجموعههایی شامل بیش از 150 هزار نمونه گیاهان زراعی، باغی، جنگلی و مرتعی، 35 هزار نمونه جانوری شامل دام و طیور، آبزیان، 2500 نمونه از میکروارگانیسمها و بیش از 4 میلیون نمونه غیرزنده حشرات و بی مهرهگان و حدود 350 هزار نمونه هرباریومی جمعآوری، مطالعه و در خارج از زیستگاه اصلی نگهداری میشود.. متاسفانه اکثر این مجموعه هایی فاقد نسخه امنیتی بود و در شزایط زیاد مطلوبی نیستند( جعفر آقایی و همکاران 1401).
عوامل متعددی در کاهش تنوع زیستی تاثیرگذار هستند (شکل 3). در بین این عوامل بهرهبرداریها و تخریب و نابودی زیستگاهها عامل 81 درصد کاهش تنوع زیستی طی سالیان گذشته هستند.
در گزارش خطرات تهدیدکننده جهان که در ژانویه 2021 توسط مجمع جهانی اقتصاد منتشر شد نیز خطرات اقتصادی، محیط زیستی، ژئوپولوتیکی، اجتماعی و فناورانه در سه اُفق زمانی کوتاه مدت (2 سال)، میان مدت ( 3 تا 5 سال) و بلند مدت (5 تا 10 سال) ارائه گردید. بر اساس این گزارش در کوتاه مدت، حوادث شدید آبوهوایی و آسیبهای محیط زیستی ناشی از انسان، و در بلند مدت نیز از بین رفتن تنوع زیستی، بحران منابع طبیعی و عدم موفقیت اقدامات نسبت به آب و هوا در زمره تهدیدات اصلی محیط زیستی محسوب میشوند ( شکل4). این گزارش لزوم توجه ویژه به حفاظت از این سرمایه عظیم را دو چندان می کند.
کنوانسیون تنوع زیستی در دهمین کنفرانس که در سال 2010 در آیچی در ناگویای ژاپن برگزار شد. برای سال های 2011 تا 2020 پنج راهبرد و 20 هدف را در نظر گرفت. بررسی برنامه جهانی ده سال گذشته تنوع زیستی جهان (سالهای 2010 الی 2020 )، تحت عنوان برنامه آیچی نشان داد که هیچ یک از اهداف بیست گانه این برنامه در سطح جهانی به طور کامل تحقق نیافت و فقط 6 هدف تا حدودی محقق شدند. این اهداف شامل هدف 9 (مدیریت گونه های مهاجم)، هدف 11(توسعه مناطق حفاظت شده)، هدف 16(افزایش اعضای پروتوکل ناگویا)، هدف 17 (توجه کشور ها به برنامه ملی تنوع زیستی)، هدف 19 (گسترش پایگاه علمی و فناوریهای مرتبط با تنوع زیستی ) و هدف 20 (بسیج منابع مالی برای اجرای مؤثرتر برنامۀ استراتژیک تنوع زیستی) بودند ( جدول 4).
انتشار نتیجه ارزیابی برنامه تنوع زیستی آیچی در سال 2020، شوک بزرگی به جامعه جهانی وارد کرد و چنین وانمود شد که در مجموع تنوع زیستی با سرعت بیسابقهای در حال زوال بوده و فشارهای ناشی از کاهش تنوع زیستی درحال شدت یافتن است. به دنیال این گزارش کنوانسیون تنوع زیستی به این نتیجه رسید که چنانچه در ده سال آینده اقدامات سیاستی عاجل در سطوح جهانی، منطقهای و ملی به منظور تغییر مدلهای اقتصادی، اجتماعی و مالی صورت نپذیرد، ادامه روندهای فعلی موجب از دست رفتن تنوع زیستی می شود. از این رو با استفاده از رویکرد نظریه تغییر[1] تصمیم بر آن شد که ده اول (حد فاصل سال های 2020 تا 2030 ) به ترمیم روند تخریب ها و دهه دوم ( بین سال های 2030 تا 2040) به احیاء اکوسیستمهای طبیعی اختصاص یابد و در نهایت تا در سال 2050 چشمانداز کنوانسیون که “زندگی همگام با طبیعت” است، محقق گردد. بر این اساس، لازم است دولتها و جوامع تمام تلاش خود را به کار گیرند تا اهداف ده سال آینده تنوع زیستی محقق گردد.
بر این اساس چارچوب جهانی تنوع زیستی پسا 2020 دارای 23 هدف عملیاتی است که لازمه تحقق آنها اقدام عاجل تا سال 2030 میباشد. اجرای هر یک از اهدافی که به آنها اشاره خواهد شد باید بلافاصله شروع شود و تا سال 2030 به اتمام برسد. نتیجه تحقق این اهداف تا سال 2030 این است که امکان دستیابی به اهداف کلان (آرمانهای) طراحی شده برای سال 2050 میسر میشود. از آنجا که این اهداف در در بخش دوم پانزدهمین اجلاس کنفرانس اعضای متعهد به کنوانسیون تنوع زیستی در تاریخ 7تا 19 دسامبر ۲۰۲۲ در مونترال کانادا به تصویب رسید و برای کشور های عضو لازم الاجرا شد. بجاست که دست اندرکارن برنامه توسعه هفتم برنامه های لازم برای عملیاتی شدن این اهداف را در دستور کار قرار دهند. خلاصه اهداف به شرح زیر است:
با توجه به وضعیت بحرانی تنوع زیستی و با عنایت به گذشت بیش از یک سال از تصویب برنامه های سند پسا 2020 تنوع زیستی و ضرورت اجرای این برنامه های در کشور، پیشنهاد می شود برنامه اقدام ملی تنوع زیستی ایران با توجه به سند پسا2020 و قوانین و مقررات کشور تدوین و پس از تصویب در شورای عالی محیط زیست و تقسیم کار ملی به مرحله اجرا گذاشته شده و توسط شورای عالی محیط زیست به طور جدی پایش شود.